Chủ Nghĩa Cá Nhân và Chủ Nghĩa Tập Thể (Individualism vs Collectivism) Trong Giao Tiếp Liên Văn Hóa

 

Ảnh minh họa /tuyengiao.vn

Doãn Thị Ngọc-GV Trường Đại Học Hoa Sen

 

Trong một thế giới toàn cầu hóa, có những khác biệt tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại tạo ra những cú sốc lớn trong công việc, học hành và đời sống. Chắc mỗi chúng ta cũng từng đã hỏi điều gì làm sinh viên phương Tây có thể chọn ngành học theo sở thích, trong khí đó, vẫn có sinh viên Việt Nam thường phải cân nhắc mong muốn của gia đình? Hay trong cuộc họp, người Mỹ phản biện thẳng ý tưởng của sếp, ngược lại, nhiều nhân viên Châu Á lại im lặng để giữ thể diện. Bài viết này sẽ trình bày tiếp theo chiều kích thứ hai trong mô hình các chiều kích văn hóa của Hofstede (1991, 2011) - văn hóa chủ nghĩa cá nhân và văn hóa chủ nghĩa tập thể (Individualism vs Collectivism) để trả lời cho câu hỏi trên.

 

Văn hóa chủ nghĩa cá nhân và văn hóa chủ nghĩa tập thể đề cập mức độ gắn kết của cá nhân trong tập thể hay các nhóm xã hội. Trong xã hội theo  văn hóa chủ nghĩa cá nhân, các mối quan hệ thường không khăng khít, mỗi cá nhân  đều được mong đợi tự chịu trách nhiệm, tự lo cho bản thân và chăm sóc gia đình trực tiếp.

 

Ví dụ, cá nhân từ 18 tuổi được xem là công dân trưởng thành, tự chịu trách nhiệm về mọi hành vi, tự kỷ luật, tự do, tự quyết, sống riêng. Mỗi người có ý kiến riêng rồi mới thống nhất, bất đồng về quan điểm có thể xảy ra nhưng họ không quá khó chịu với nhau. Chẳng hạn, Hoa Kỳ (có điểm 91) là xã hội cá nhân, đề cao tự do cá nhân và sự thẳng thắn trong giao tiếp.

 

Ví dụ thực tế: Trong buổi họp, giám đốc đưa ra ý tưởng. Nhân viên lập tức nói: “Tôi không nghĩ rằng ý tưởng này hiệu quả. Chúng ta nên xem xét thêm những quan điểm khác. Sếp chấp nhận sự phản biện mà không cảm thấy khó chịu và xem đó là sự tham gia chủ động và tích cực. Trong văn hóa cá nhân và khoảng cách quyền lực thấp, tổ chức và cá nhân đều coi trọng sự công khai, minh bạch. Phản biện công khai không bị xem là bất kính. Mọi ý kiến được nói rõ, trực tiếp, thẳng thắn để đưa ra quyết định nhanh. Thuận lợi là tăng sự sáng tạo, giảm nói sau lưng, bình đẳng, quyết định nhanh và đề cao hiệu quả và tập trung đúng vấn đề và ý tưởng chứ không phán xét con người để ‘giảm mất mặt’, nhưng có thể gây căng thẳng và va chạm.

 

Ngược lại, văn hóa chủ nghĩa tập thể đề cao sự gắn kết trong gia đình và nhóm. Trung thành được xem là giá trị cốt lõi. Cá nhân trong xã hội từ khi sinh ra đã hòa nhập mạnh mẽ với nhóm gia đình mở rộng (gia đình trực tiếp và họ hàng hai bên), họ được bảo vệ để đổi lấy lòng trung thành và gắn liền với nhóm người cùng chuyên quyền xuyên suốt cuộc đời (Hofstede, 1991).

 

Ví du: Nhật Bản (46) nằm ở gần giũa. Việt Nam đạt 20 điểm phản ánh tính tập thể cao. Trong gia đình, con cái gắn bó với cha mẹ và gia đình mở rộng và coi trọng ý kiến tập thể hơn cá nhân. Trong giao tiếp, cá nhân thường không dám nói thẳng, ngại sự va chạm, ngại cạnh tranh, ngại đối đầu. Tuy nhiên, khi cần nói họ thường nói né, nói tránh, nói vòng vo, tự hiểu, tự đoán.

 

Ví dụ thực tế: Tình huống trong buổi họp của công ty. Giám đốc đưa ra ý tưởng. Nhân viên thấy có điểm chưa hợp lý, nhưng không dám phản đối trực tiếp để “giữ thể diện” cho sếp. Sau cuộc họp họ có thể trao đổi riêng, nghĩa là phần chìm văn hóa khi có ý kiến trái chiều thì thường bày tỏ gián tiếp. Hành vi này cho thấy tổ chức này theo văn hóa tập thể và có quyền lực cao nên mọi người tôn trọng sự hài hòa và tôn ti trật tự được ưu tiên hơn sự thẳng thắn. Mặt lợi là giữ hòa khí, nhưng có rủi ro là giảm tính sáng tạo, bỏ lỡ ý tưởng mới và hạn chế tính bình đẳng.

 

 

Sau đây là bảng tóm tắt sự khác biệt giữa xã hội chủ nghĩa cá nhân và tập thể của Hofstede:

Văn hóa chủ nghĩa cá nhân	Văn hóa chủ nghĩa tập thể
Mỗi cá nhân tự chăm sóc bản thân và gia đình hạt nhân của mình	Sinh ra đã thuộc về gia đình và dòng họ, được bảo vệ để đổi lấy sự trung thành
Ý thức về “Tôi” như Tôi có thể làm được	Ý thức về “Chúng ta”.
Đề cao quyền riêng tư, tự do, thời gian	Đề cao sự thuộc về nhóm
Nói thẳng là lành mạnh và được chấp nhận	Giữ hòa khí, thể diện quan trọng hơn
Người khác được coi là cá nhân	Người khác được phân loại “trong nhóm” hay “ngoài nhóm”
Đề cao ý kiến cá nhân, một người=1 phiếu	Ý kiến hay phiếu bầu bị chi phối bởi nhóm
Cảm thấy tội lỗi khi vi phạm chuẩn mực	Cảm thấy xấu hổ khi vi phạm chuẩn mực
Học cách học là quan trọng trong giáo dục	Học cách làm là quan trọng trong giáo dục
Nhiệm vụ, trách nhiệm quan trọng hơn quan hệ.	Quan hệ quan trọng hơn nhiệm vụ
Ngôn ngữ coi trọng từ “tôi”	Ngôn ngữ coi trọng từ “chúng ta”, ít dùng “tôi”

 

Trong thực tế khi làm việc với đội ngũ đa quốc gia, người từ nền văn hóa cá nhân nói ngay vào vấn đề, có thể ưu tiên ý tưởng của cá nhân, trong khi những người từ nền văn hóa tập thể có xu hướng tìm kiếm sự đồng thuận. Để cân bằng trong đội ngũ quốc tế, mọi người cần có quy tắc chung, có khen rồi phản biện, và chỉ tập trung vào ý tưởng, không chê con người để giữ thể diện.

 

Cuối cùng, chiều kích văn hóa cá nhân và văn hóa tập thể cung cấp những góc nhìn khác biệt và tương đồng giữa các nền văn hóa để chúng ta có thể lý giải được các phần chìm và nổi của hành vi nhằm xây dựng chiến lược giao tiếp hiệu quả hơn. Trong môi trường đa văn hóa, không có mô hình nào là hoàn toàn tốt hay xấu vì mỗi mô hình đều có điểm mạnh và hạn chế riêng. Bất kỳ ai tham gia hợp tác quốc tế đều nên dung hòa hai cực này một cách linh hoạt. Trong bối cảnh hiện nay, sự giao thoa văn hóa và toàn cầu hóa rất mạnh mẽ làm cho các giá trị văn hóa trở nên linh hoạt hơn. Việc áp dụng chiều kích cá nhân và tập thể đòi hỏi có sự quan sát và trải nghiệm thực tiễn, sự cởi mở, sự nhạy cảm về văn hóa để tránh định kiến, thành kiến, và rập khuôn (Hofstede, 1991; Hofstede, Hofstede & Minkov, 2010; Hofstede, 2011).

(CÒN TIẾP-Phần 3: Văn Hóa Nam Tính và Văn Hóa Nữ Tính)

Tài liệu tham khảo

Hofstede, G. (1991). Cultures and Organizations: Software of the Mind, Intercultural Cooperation and Its. New York: McGraw-Hill.

Hofstede, G. (2011). Dimensionalizing Cultures: The Hofstede Model in Context. Online Readings in Psychology and Culture, 2(1). https://doi.org/10.9707/2307-0919.1014

Hofstede, G., Hofstede, G. J., & Minkov, M. (2010). Cultures and Organizations: Software of the Mind (3rd ed.). New York: McGraw-Hill.